Formuleren is meer dan een recept volgen

Maar wat gebeurt er als je één ingrediënt wilt vervangen? Als je een andere plantaardige olie gebruikt? Als je product te dun, te hard of niet stabiel genoeg wordt? Of als je het wilt maken voor iemand voor wie de oorspronkelijke formulering helemaal niet geschikt is?

Dan blijkt al snel het verschil tussen een recept namaken en werkelijk formuleren.

Een ingrediënt vervangen is namelijk niet altijd zo eenvoudig als het lijkt. Zeker emulgatoren zijn zelden zomaar onderling uitwisselbaar. Iedere emulgator heeft zijn eigen eigenschappen, toepassingsgebied en manier waarop hij in een formulering moet worden verwerkt. Vervang je hem één-op-één door een andere, dan kan een crème die op papier nog steeds hetzelfde recept lijkt, zich ineens heel anders gedragen — of helemaal mislukken.

Daarom begint formuleren met warenkennis: weten met welke grondstoffen je werkt, welke eigenschappen ze hebben, wat hun functie in een product is en hoe ze zich tot andere ingrediënten verhouden.

Pas daarna komt het recept.

Formuleren begint dus niet met de vraag ‘wat moet erin?’, maar met:

Wat wil ik maken, voor wie maak ik het en wat moet ieder ingrediënt daarin doen?

Wie zijn grondstoffen begrijpt, wordt steeds minder afhankelijk van het klakkeloos volgen van een recept.

Een recept vertelt je wat je moet doen. Warenkennis helpt je begrijpen waarom.

Wat wil je eigenlijk maken?

Voordat je ingrediënten kiest, moet je weten wat je wilt maken en waarom.

Een product voor een droge huid vraagt iets anders dan een lichte bodylotion. Een massageproduct moet voldoende glijvermogen hebben, terwijl je bij een handcrème misschien juist wilt dat het product relatief snel intrekt. En een balsem zonder water stel je heel anders samen dan een crème waarin water en olie samen een stabiel geheel moeten vormen.

Ook de persoon voor wie je formuleert doet ertoe. Leeftijd, huidconditie, gevoeligheden, medicatiegebruik en het doel van het product kunnen allemaal invloed hebben op de keuzes die je maakt.

Pas wanneer dat duidelijk is, ga je naar de grondstoffen kijken.

Welke plantaardige olie past hierbij? Heb ik water nodig? Een butter of was? Is een emulgator nodig? Moet het product worden geconserveerd? En voegt een etherische olie werkelijk iets toe?

Een goede formulering ontstaat dus niet door zoveel mogelijk mooie ingrediënten bij elkaar te zetten.

Ze ontstaat door voor ieder ingrediënt een reden te hebben om het te gebruiken.

Mooie ingrediënten maken nog geen goede formulering

Het is verleidelijk om een product op te bouwen vanuit alles wat aantrekkelijk klinkt. Een bijzondere plantaardige olie, een rijke butter, een plantenextract, een hydrolaat en natuurlijk nog een paar etherische oliën.

Maar meer ingrediënten maken een product niet automatisch beter.

Een formulering is een samenhangend geheel. Ingrediënten moeten niet alleen afzonderlijk iets toevoegen, ze moeten ook bij elkaar passen. Ze kunnen invloed hebben op de structuur, stabiliteit, houdbaarheid, geur en het huidgevoel van het eindproduct.

Soms betekent verbeteren daarom juist weglaten.

Als twee grondstoffen ongeveer dezelfde functie vervullen, heb je ze dan allebei nodig? Heeft die etherische olie werkelijk een functie of voegen we haar toe omdat het nu eenmaal aromatherapie is? En maakt dat bijzondere extract de formulering daadwerkelijk beter?

Een goed geformuleerd product hoeft niet indrukwekkend lang op het etiket te zijn.

Ieder ingrediënt moet zijn plek in de formulering verdienen.

Van recept naar begrijpen

In deze rubriek gaan we daarom niet alleen recepten delen.

We kijken ook naar de waarom-vraag achter een formulering. Waarom kies je voor een bepaalde plantaardige olie? Wat doet een emulgator eigenlijk? Wanneer heeft een product een conserveermiddel nodig? Wat bepaalt of een balsem stevig of juist zacht wordt? En waarom kun je een ingrediënt uit een recept niet altijd zomaar vervangen door iets wat erop lijkt?

Soms zullen we een eenvoudige formulering gebruiken om dat zichtbaar te maken. Niet alleen met een ingrediëntenlijst en een werkwijze, maar met uitleg over de keuzes die erachter zitten.

Ook mislukkingen horen daarbij. Een crème die uit elkaar valt, een balsem die veel te hard wordt of een product dat anders aanvoelt dan je had bedacht, kan namelijk bijzonder leerzaam zijn.

Want uiteindelijk is dat waar deze rubriek over gaat:

niet alleen leren wat je moet maken, maar steeds beter begrijpen waarom een formulering werkt.

Verder ontdekken

• In deze rubriek gaan we onder andere verder met:

  • Wat doet een emulgator eigenlijk?
  • Waarom heeft een product met water meestal een conserveermiddel nodig?
  • Koud of warm verwerken – waarom de werkwijze ertoe doet
  • Waarom mislukt een crème soms?
  • Van recept naar eigen formulering – waar begin je?

  Bronnen & verder lezen

  Formula Botanica. Organic Cosmetic Formulation School.
  Vakinhoudelijke informatie en onderwijs over natuurlijke en biologische cosmetische formulering, grondstoffenkennis en productontwikkeling.
  Formula Botanica

  Andersen, L. M. (LisaLise). LisaLise Pure Natural Skincare.
  Praktische vakinformatie over natuurlijke cosmetische formulering, botanische grondstoffen en extracten.
  LisaLise Pure Natural Skincare

  Kočevar Glavač, N., Janeš, D. (Eds.), et al. (2018). Modern Cosmetics: Ingredients of Natural Origin: A Scientific View (Vol. 1). Širimo dobro besedo. ISBN 978-961-94371-0-0.
  Modern Cosmetics – officiële boekpagina