Wat is een etherische olie eigenlijk?

De naam kan zelfs een beetje misleidend zijn. Een etherische olie is namelijk geen olie zoals olijfolie, amandelolie of zonnebloemolie dat zijn. Het gaat om een complex mengsel van vluchtige stoffen dat uit aromatisch plantenmateriaal wordt verkregen. De samenstelling kan bestaan uit tientallen tot soms honderden verschillende moleculen.

Om te begrijpen hoe etherische oliën werken en hoe we ze verantwoord kunnen toepassen, helpt het om eerst te begrijpen wat we eigenlijk in handen hebben.

Waarom noemen we het eigenlijk een olie?

De naam etherische olie kan verwarrend zijn. We noemen zowel lavendelolie als olijfolie een olie, terwijl het om heel verschillende producten gaat.

Plantaardige oliën, zoals olijfolie, amandelolie en zonnebloemolie, bestaan voor een groot deel uit triglyceriden: moleculen opgebouwd uit glycerol en vetzuren. Ze zijn niet vluchtig. Laat je een druppel plantaardige olie op papier vallen, dan blijft er doorgaans een vettige plek achter.

Bij een etherische olie ligt dat anders. Etherische oliën bestaan voornamelijk uit relatief kleine, vluchtige organische moleculen. Bij kamertemperatuur kunnen moleculen uit de olie gemakkelijk overgaan naar de gasfase. Daardoor kunnen ze zich door de lucht verspreiden en onze neus bereiken — en kunnen we ze ruiken.

Het woord olie vertelt ons dus niet dat een etherische olie een vet is. Het verwijst naar een aantal eigenschappen die we met olie associëren: etherische oliën mengen bijvoorbeeld nauwelijks met water, terwijl ze wel goed mengen met veel vetachtige stoffen en organische oplosmiddelen.

Wie met aromatherapie werkt, heeft daarom eigenlijk met twee heel verschillende soorten ‘olie’ te maken: de vluchtige etherische olie en de niet-vluchtige plantaardige olie die bijvoorbeeld als draagstof kan worden gebruikt.Wat is dan wél een etherische olie?

Een etherische olie is een complex mengsel van vluchtige stoffen dat wordt verkregen uit plantaardig materiaal. Daarbij is niet alleen van belang uit welke plant het materiaal afkomstig is, maar ook hoe de vluchtige stoffen uit die plant worden verkregen.

Dat laatste is belangrijker dan het misschien lijkt. Niet ieder sterk geurend extract uit een plant mag namelijk een etherische olie worden genoemd.

Volgens internationaal gebruikte definities wordt een etherische olie verkregen door destillatie met water of stoom, door droge destillatie of — bij citrusvruchten — door een mechanisch proces waarbij de olie uit de schil wordt gewonnen.

Daarmee zegt de naam etherische olie dus niet alleen iets over het materiaal in het flesje. Ook de herkomst en de manier van produceren maken deel uit van de definitie.

Goed om te weten

Misschien ken je de zogenaamde papiertest: een druppel etherische olie op papier zou volledig verdampen, terwijl een plantaardige olie een blijvende vetvlek achterlaat.

Als eenvoudige demonstratie van het verschil tussen een vluchtige en een vette olie kan dat aardig werken. Maar als test om te bepalen of een etherische olie ‘zuiver’ is, is hij veel te eenvoudig.

Niet iedere etherische olie verdampt namelijk op precies dezelfde manier. Vooral door expressie verkregen citrusoliën kunnen naast vluchtige stoffen ook kleine hoeveelheden minder vluchtige inhoudsstoffen bevatten. Een achterblijvend spoor op papier betekent daarom niet automatisch dat een etherische olie vervalst of verdund is.

De papiertest laat vooral iets zien over vluchtigheid — niet over de kwaliteit of authenticiteit van een etherische olie.

Een complex mengsel

Een etherische olie bestaat niet uit één enkele stof. Het is een mengsel van veel verschillende moleculen, waarvan de onderlinge verhoudingen sterk kunnen verschillen.

Sommige moleculen zijn in relatief hoge concentraties aanwezig en bepalen voor een belangrijk deel het inhoudsstoffenprofiel van een etherische olie. Andere komen slechts in zeer kleine hoeveelheden voor. Dat betekent niet automatisch dat ze onbelangrijk zijn. Ook moleculen die in lage concentraties voorkomen kunnen bijdragen aan bijvoorbeeld de geur of andere eigenschappen van het totale mengsel.

Juist die complexiteit maakt etherische oliën zo interessant. Wanneer we willen begrijpen waarom twee etherische oliën verschillend ruiken, zich anders gedragen of andere aandachtspunten hebben bij het gebruik, moeten we uiteindelijk naar die samenstelling kijken.

En dan komen we vanzelf terecht bij de moleculen waaruit een etherische olie is opgebouwd.

Waar bevindt de etherische olie zich in de plant?

Voordat een etherische olie in een flesje terechtkomt, begint het verhaal natuurlijk bij de plant.

Aromatische planten kunnen vluchtige stoffen produceren en opslaan in gespecialiseerde cellen en structuren. Hoe die structuren eruitzien en waar ze zich bevinden, verschilt per plantensoort en plantenfamilie.

Soms bevinden ze zich aan het oppervlak van de plant. Veel planten uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae), waartoe onder andere lavendel, tijm, rozemarijn en pepermunt behoren, hebben bijvoorbeeld klierharen op bladeren en andere bovengrondse plantendelen. Deze microscopisch kleine structuren kunnen vluchtige stoffen produceren en opslaan.

Bij andere planten liggen de opslagstructuren juist ín het plantenweefsel. In de schil van citrusvruchten bevinden zich bijvoorbeeld secretieholten waarin de aromatische stoffen zich ophopen. Wie ooit een stukje sinaasappelschil dubbel heeft geknepen en daarbij een fijne nevel heeft zien wegspuiten, heeft de inhoud van zulke structuren letterlijk vrij zien komen.

Ook secretiekanalen, harskanalen en gespecialiseerde oliehoudende cellen kunnen een rol spelen. De plant kent dus niet één universeel ‘oliekliertje’ waarin alle etherische olie wordt bewaard.

Van bloem tot wortel

Afhankelijk van de plant kunnen aromatische stoffen voorkomen in heel verschillende plantendelen. Voor de productie van etherische oliën worden onder andere gebruikt:

• bloemen en bloeiende toppen;
• bladeren;
• twijgen en naalden;
• vrucht- en citrusschillen;
• zaden en vruchten;
• hout;
• schors;
• wortels en wortelstokken;
• harsrijk plantenmateriaal.

Dat plantdeel doet ertoe. Een etherische olie begint daarom niet bij de destilleerketel. Ze begint bij een specifieke plant, in een specifiek plantdeel, met zijn eigen gespecialiseerde structuren en karakteristieke samenstelling.

Een etherische olie begint daarom niet bij de destilleerketel. Ze begint bij een specifieke plant, in een specifiek plantdeel, met zijn eigen gespecialiseerde structuren en karakteristieke inhoudsstoffenprofiel.

Waarom produceert een plant vluchtige stoffen?

Voor ons zijn de vluchtige stoffen van lavendel, rozemarijn of citroen vooral interessant vanwege hun geur en hun mogelijke toepassingen. Voor de plant zelf maken deze stoffen deel uit van een veel groter en bijzonder complex systeem van processen en interacties.

Planten staan immers voortdurend in contact met hun omgeving. Ze kunnen niet weglopen wanneer omstandigheden veranderen, wanneer een insect van hun bladeren eet of wanneer een ziekteverwekker zich aandient. In plaats daarvan beschikken ze over allerlei mechanismen waarmee ze op hun omgeving kunnen reageren.

Vluchtige organische stoffen spelen daarin verschillende rollen.

Bloemgeuren kunnen bijvoorbeeld betrokken zijn bij het aantrekken en sturen van bestuivers. Andere vluchtige stoffen kunnen invloed hebben op planteneters of micro-organismen. Wanneer een plant wordt aangevreten, kan bovendien de hoeveelheid én samenstelling van de vluchtige stoffen die zij afgeeft veranderen. Sommige van deze stoffen worden waargenomen door natuurlijke vijanden van de planteneter, zoals parasitoïden en roofinsecten.

Ook andere planten kunnen vluchtige stoffen waarnemen. Onderzoek laat zien dat blootstelling aan bepaalde vluchtige stoffen veranderingen kan veroorzaken in de fysiologie en afweerreacties van naburige planten.

En het verhaal beperkt zich niet tot insecten en andere planten. De productie en afgifte van vluchtige stoffen kan ook veranderen onder invloed van bijvoorbeeld temperatuur, droogte, licht en andere vormen van omgevingsstress.

Geen parfumfabriek voor de mens

Het is verleidelijk om te zeggen dat een plant haar etherische olie ‘maakt om zichzelf te beschermen’ of ‘maakt om bestuivers aan te trekken’. Maar daarmee maken we een ingewikkeld biologisch systeem al snel te eenvoudig.

Eén vluchtig molecuul kan in verschillende omstandigheden verschillende ecologische effecten hebben. Bovendien kunnen we niet van iedere stof die wij later in een etherische olie aantreffen zeggen dat deze in de plant één duidelijke, afzonderlijke functie heeft.

Wat wij na destillatie als etherische olie verzamelen, is dus geen kant-en-klaar product dat ergens in de plant op ons staat te wachten. Het is een door ons verkregen mengsel van vluchtige plantenstoffen die in de levende plant onderdeel zijn van haar natuurlijke processen en haar interacties met de omgeving.

Hoe krijgen wij de etherische olie uit de plant?

De vluchtige stoffen bevinden zich in of op het plantenweefsel. Om daarvan een etherische olie te verkrijgen, moeten we ze van het plantenmateriaal scheiden. De manier waarop dat gebeurt, maakt deel uit van de definitie van een etherische olie.

Destillatie met water of stoom

Veruit de meeste etherische oliën worden verkregen door destillatie met water of stoom.

Tijdens de destillatie komen vluchtige stoffen uit het plantenmateriaal vrij en worden ze met de waterdamp meegevoerd. Vervolgens worden de dampen afgekoeld en condenseren ze weer tot vloeistof.

Daarbij ontstaan twee fasen: een waterige fase en een etherische olie. Omdat beide vloeistoffen maar beperkt met elkaar mengen, kunnen ze van elkaar worden gescheiden.

Die waterige fase is overigens niet zomaar afvalwater. Tijdens de destillatie komen ook vluchtige stoffen in het destillatiewater terecht. Daarmee komen we bij een andere belangrijke aromatische grondstof: het hydrolaat.

→ Binnenkort in Ontdek & begrijp aromatherapie: Wat is een hydrolaat? Meer dan het ‘restwater’ van destillatie.

Mechanische winning bij citrusvruchten

Bij veel citrusoliën gaat het anders. De aromatische stoffen bevinden zich in secretieholten in het buitenste deel van de schil. De olie kan daaruit door een mechanisch proces zonder verhitting worden gewonnen.

Daarom spreken we bij bijvoorbeeld citroen, zoete sinaasappel en bergamot vaak over een geperste of geëxprimeerde olie.

Dat verschil in productiemethode is niet alleen technisch interessant. Een geperste citrusolie kan ook minder vluchtige stoffen uit de schil bevatten die bij stoomdestillatie niet of nauwelijks in de etherische olie terecht zouden komen.

En droge destillatie?

Er bestaat nog een derde methode die binnen de officiële definitie van etherische olie valt: droge destillatie. Daarbij wordt plantaardig materiaal sterk verhit zonder toevoeging van water of stoom.

Deze methode wordt veel minder vaak toegepast voor de etherische oliën die we in de aromatherapie tegenkomen, maar hoort voor een volledige definitie wel in het rijtje thuis.

Niet ieder aromatisch plantenextract is een etherische olie

Planten kunnen ook op andere manieren worden geëxtraheerd. Denk bijvoorbeeld aan CO₂-extracten, absolues en maceraten. Ook deze producten kunnen aromatische plantenstoffen bevatten en binnen de aromatherapie interessant zijn, maar volgens de gebruikelijke vaktechnische definities zijn het geen etherische oliën.

De extractiemethode bepaalt namelijk mede welke stoffen we uit de plant meenemen en daarmee welk product uiteindelijk ontstaat.

Dat brengt ons bij een interessante vraag:

Is de etherische olie die uiteindelijk in het flesje zit eigenlijk hetzelfde als de vluchtige stoffen die zich in de levende plant bevonden?

Is de etherische olie in het flesje hetzelfde als in de levende plant?

We spreken gemakkelijk over ‘de etherische olie in de plant’. Dat is begrijpelijk, maar strikt genomen iets te eenvoudig.

De levende plant bevat een groot aantal vluchtige stoffen die zij produceert, opslaat en afgeeft. Tijdens destillatie proberen we een deel van die vluchtige stoffen uit het plantenmateriaal te isoleren. Maar destillatie is geen neutraal proces waarbij we simpelweg een kant-en-klare etherische olie uit de plant halen en in een flesje opvangen.

Onderweg gebeurt er namelijk van alles.

Niet iedere stof komt even gemakkelijk mee

Moleculen verschillen in hun eigenschappen. Sommige moleculen worden gemakkelijk met de waterdamp meegevoerd, terwijl andere veel minder goed worden overgedragen. Ook de oplosbaarheid in water speelt een rol.

Het inhoudsstoffenprofiel van de etherische olie is dus niet simpelweg een exacte kopie van het profiel van de vluchtige stoffen in de levende plant.

Destilleren kan stoffen ook veranderen

Tijdens een destillatie worden plantenmateriaal en inhoudsstoffen gedurende langere tijd blootgesteld aan warmte, water en stoom. Sommige moleculen zijn daar gevoeliger voor dan andere.

Er kunnen bijvoorbeeld reacties optreden waarbij moleculen gedeeltelijk worden afgebroken of omgezet. Esters kunnen onder bepaalde omstandigheden hydrolyseren en sommige thermisch gevoelige moleculen kunnen veranderen.

Er kan zelfs een molecuul in de uiteindelijke etherische olie terechtkomen dat vóór de destillatie niet, of slechts in veel kleinere hoeveelheid, in het plantenmateriaal aanwezig was.

Zo’n tijdens de verwerking gevormde stof noemen we een artefact.

Blauwe kamille laat het prachtig zien

Een bekend voorbeeld vinden we bij Duitse kamille (Matricaria chamomilla).

De karakteristieke blauwe kleur van de etherische olie wordt veroorzaakt door chamazuleen. Toch ligt er in de levende kamillebloem niet simpelweg een voorraad chamazuleen te wachten totdat wij die eruit destilleren.

In het plantenmateriaal bevinden zich voorlopers, waaronder matricine. Tijdens de destillatie kan daaruit chamazuleen ontstaan.

De destillatie heeft in dit geval dus niet alleen stoffen uit de plant geïsoleerd. Het proces heeft ook bijgedragen aan de samenstelling van het product dat wij uiteindelijk ‘etherische olie van Duitse kamille’ noemen.

Dat maakt een etherische olie niet minder natuurlijk. Het laat vooral zien dat plant, plantenmateriaal én productiemethode samen bepalen wat uiteindelijk in het flesje terechtkomt.

Ook de manier van destilleren doet ertoe

Temperatuur, duur van de destillatie, verhouding tussen water en plantenmateriaal, stoomtoevoer, druk en de gebruikte apparatuur kunnen invloed hebben op opbrengst en samenstelling.

Daarom is de vraag ‘Van welke plant komt deze etherische olie?’ eigenlijk niet voldoende.

Wie een etherische olie echt wil begrijpen, wil ook weten:

Welk plantdeel is gebruikt? Hoe is het plantenmateriaal behandeld? En hoe is de etherische olie geproduceerd?

De weg van plant naar flesje is onderdeel van het verhaal.

Verder ontdekken

Met dit artikel hebben we de basis gelegd. Maar iedere uitleg roept natuurlijk nieuwe vragen op.

Waarom verschillen etherische oliën van dezelfde plant?

Over botanische identiteit, natuurlijke variatie, groeiomstandigheden, oogst en productie.

Wat betekent chemotype eigenlijk?

Wanneer spreken we werkelijk van een chemotype — en wanneer is er gewoon sprake van natuurlijke variatie?

Wat is een hydrolaat? Meer dan het ‘restwater’ van destillatie

Tijdens destillatie ontstaat naast de etherische olie een waterige aromatische fase. Wat zit daarin en waarom verdient die een eigen plaats binnen de aromatherapie?

Het geheime leven van moleculen in etherische oliën

Een serie waarin we afzonderlijke inhoudsstoffen van dichterbij bekijken en onderzoeken wat hun chemie ons kan vertellen.

Bronnen & verder lezen

Normen en kwaliteitskaders

International Organization for Standardization. (2021). ISO 9235:2021: Aromatic natural raw materials—Vocabulary. ISO.

European Directorate for the Quality of Medicines & HealthCare. (n.d.). European Pharmacopoeia. Council of Europe.

Wetenschappelijke literatuur

Chauhan, R., Singh, S., Kumar, V., Kumar, A., Kumari, A., Rathore, S., Kumar, R., & Singh, S. (2022). A comprehensive review on biology, genetic improvement, agro and process technology of German chamomile (Matricaria chamomilla L.). Plants, 11(1), 29. https://doi.org/10.3390/plants11010029

Lange, B. M. (2015). The evolution of plant secretory structures and emergence of terpenoid chemical diversity. Annual Review of Plant Biology, 66, 139–159. https://doi.org/10.1146/annurev-arplant-043014-114639

Maffei, M. E., Gertsch, J., & Appendino, G. (2011). Plant volatiles: Production, function and pharmacology. Natural Product Reports, 28(8), 1359–1380. https://doi.org/10.1039/C1NP00021G

Sadgrove, N. J., Padilla-González, G. F., & Phumthum, M. (2022). Fundamental chemistry of essential oils and volatile organic compounds, methods of analysis and authentication. Plants, 11(6), 789. https://doi.org/10.3390/plants11060789

Widhalm, J. R., & Jaini, R. (2017). Plant volatiles: Going ‘in’ but not ‘out’ of trichome cavities. Trends in Plant Science, 22(11), 930–938. https://doi.org/10.1016/j.tplants.2017.09.001

Xiang, S., Zhou, S., Deng, X., & Zhang, F. (2026). Plant epidermis-derived secretory structures: From glandular trichomes to secretory cavities. New Phytologist, 249(6), 2714–2721. https://doi.org/10.1111/nph.70892