Waarom verschillen etherische oliën van dezelfde plant?

Hoe kan dat?

Een plant is geen fabriek die iedere dag volgens exact hetzelfde recept produceert. Wat uiteindelijk in een flesje etherische olie terechtkomt, is het resultaat van een samenspel van factoren. De genetische aanleg van de plant speelt een rol, maar ook de omgeving waarin zij groeit, het moment waarop wordt geoogst, het gebruikte plantdeel en de manier waarop het plantenmateriaal vervolgens wordt verwerkt.

Dezelfde botanische soort betekent dus niet automatisch: dezelfde etherische olie.

Het begint bij de botanische identiteit

De naam op het etiket doet ertoe.

Lavandula angustifolia, Lavandula latifolia en Lavandula × intermedia behoren allemaal tot het geslacht Lavandula, maar het zijn verschillende botanische soorten. De etherische oliën die uit deze planten worden verkregen, kunnen dan ook duidelijk van elkaar verschillen.

Daarom is alleen de Nederlandse naam ‘lavendel’ onvoldoende wanneer we precies willen weten met welke etherische olie we werken. De botanische naam vormt het begin van een goede identificatie.

Maar daarmee zijn we er nog niet.

Want zelfs wanneer twee etherische oliën afkomstig zijn van dezelfde botanische soort, kunnen hun inhoudsstoffenprofielen verschillen.

En dát is waar het echt interessant wordt.

Genetische verschillen binnen één soort

Ook binnen een plantensoort bestaat genetische variatie. Individuele planten of populaties kunnen daardoor verschillen in de enzymen en biosynthetische routes die betrokken zijn bij de vorming van vluchtige stoffen.

Soms zijn die verschillen zo herkenbaar en stabiel dat binnen dezelfde botanische soort verschillende chemotypes worden onderscheiden.

Een bekend voorbeeld is tijm (Thymus vulgaris). Binnen deze soort komen planten voor met duidelijk verschillende inhoudsstoffenprofielen. Zo kunnen bepaalde planten bijvoorbeeld relatief rijk zijn aan thymol, terwijl bij andere planten weer andere moleculen een belangrijk deel van het profiel bepalen.

Een chemotype is echter méér dan zomaar een etherische olie waarin één bestanddeel toevallig wat hoger uitvalt. Niet iedere verandering in samenstelling maakt van een plant ineens een ander chemotype.

De omgeving doet mee

Genetische aanleg is maar een deel van het verhaal.

Ook de omstandigheden waarin een plant groeit, kunnen invloed hebben op de hoeveelheid en onderlinge verhouding van vluchtige stoffen. Denk bijvoorbeeld aan:

• temperatuur;
• hoeveelheid licht;
• beschikbaarheid van water;
• bodem en voedingsstoffen;
• geografische ligging en hoogte;
• seizoen en weersomstandigheden.

De invloed daarvan is niet voor iedere plant of ieder molecuul hetzelfde. Het is daarom te eenvoudig om bijvoorbeeld te zeggen dat ‘meer zon altijd een sterkere etherische olie oplevert’.

Het inhoudsstoffenprofiel van een plant ontstaat uit een samenspel tussen haar genetische mogelijkheden en de omstandigheden waarin zij groeit.

Ook het moment van oogsten kan verschil maken

Een jonge plant, een plant in volle bloei en een plant die zaad vormt, bevinden zich niet in dezelfde fysiologische fase.

De productie van vluchtige stoffen kan gedurende de ontwikkeling veranderen. Bij sommige planten kan zelfs het tijdstip van de dag waarop wordt geoogst invloed hebben op de opbrengst of samenstelling.

Voor een teler of distillateur is het oogstmoment daarom geen willekeurige keuze. Het kan mede bepalen welk aromatisch materiaal uiteindelijk wordt verkregen.

Welk plantdeel gebruiken we?

Ook binnen één en dezelfde plant kan het inhoudsstoffenprofiel per plantdeel sterk verschillen.

Een mooi voorbeeld is koriander (Coriandrum sativum). De etherische olie uit de vruchten heeft een duidelijk ander profiel dan de etherische olie die uit de bovengrondse groene delen kan worden verkregen.

‘Etherische olie van koriander’ zegt dus eigenlijk nog niet genoeg. We willen ook weten welk plantdeel is gebruikt.

En dan moet de olie nog worden geproduceerd

Na teelt en oogst volgen eventueel drogen en bewaren, en uiteindelijk de winning van de etherische olie. Zoals we in Wat is een etherische olie eigenlijk? al zagen, kunnen ook deze stappen invloed hebben op het uiteindelijke inhoudsstoffenprofiel.

Daarmee wordt duidelijk waarom twee authentieke etherische oliën van dezelfde botanische soort niet tot op de laatste fractie identiek hoeven te zijn.

Er bestaat natuurlijke variatie.

Maar natuurlijke variatie betekent niet dat iedere samenstelling automatisch kenmerkend of acceptabel is voor een bepaalde etherische olie. Voor veel commercieel en farmaceutisch belangrijke etherische oliën bestaan normen, monografieën en andere specificaties waarin bijvoorbeeld bandbreedtes voor bepaalde inhoudsstoffen zijn vastgelegd.

Van plantnaam naar identiteit

Wie verantwoord met etherische oliën wil werken, kijkt daarom verder dan alleen de naam op de voorkant van het flesje.

De botanische soort, het gebruikte plantdeel, de herkomst, eventuele chemotypering en de productiewijze vertellen samen veel meer over de identiteit van een etherische olie.

En soms willen we nóg verder kijken. Want de informatie op een etiket vertelt ons welke etherische olie we voor ons zouden moeten hebben. Om te onderzoeken wat er daadwerkelijk in het flesje zit, kunnen we het inhoudsstoffenprofiel analyseren. Daarmee komen we op het terrein van de chemische analyse.

→ Binnenkort in Ontdek & begrijp aromatherapie: Wat vertelt een GC-MS-analyse over een etherische olie?

Verder ontdekken

Wil je verder ontdekken waarom etherische oliën verschillen en wat hun inhoudsstoffenprofiel ons kan vertellen? Lees dan ook:

• Wat is een etherische olie eigenlijk?
• Wat betekent chemotype eigenlijk?
• Wat vertelt een GC-MS-analyse over een etherische olie?
• Het geheime leven van moleculen in etherische oliën

Bronnen & verder lezen

Normen en kwaliteitskaders

International Organization for Standardization. (2021). ISO 9235:2021: Aromatic natural raw materials—Vocabulary. ISO.

European Directorate for the Quality of Medicines & HealthCare. (n.d.). European Pharmacopoeia. Council of Europe.

Wetenschappelijke literatuur

Al-Khayri, J. M., Banadka, A., Nandhini, M., Nagella, P., Al-Mssallem, M. Q., & Alessa, F. M. (2023). Essential oil from Coriandrum sativum: A review on its phytochemistry and biological activity. Molecules, 28(2), 696.
https://doi.org/10.3390/molecules28020696

Bataillon, T., Gauthier, P., Villesen, P., Santoni, S., Thompson, J. D., & Ehlers, B. K. (2022). From genotype to phenotype: Genetic redundancy and the maintenance of an adaptive polymorphism in the context of high gene flow. Evolution Letters, 6(2), 189–202.
https://doi.org/10.1002/evl3.277

Etri, K., & Pluhár, Z. (2024). Exploring chemical variability in the essential oils of the Thymus genus. Plants, 13(10), 1375.
https://doi.org/10.3390/plants13101375

Trindade, H., Pedro, L. G., Figueiredo, A. C., & Barroso, J. G. (2018). Chemotypes and terpene synthase genes in Thymusgenus: State of the art. Industrial Crops and Products, 124, 530–547.
https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2018.08.021

Trindade, H., Pedro, L. G., Figueiredo, A. C., & Barroso, J. G. (2018). Chemotypes and terpene synthase genes in Thymusgenus: State of the art. Industrial Crops and Products, 124, 530-547.  https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2018.08.021